आधुनिक पौराणिक हिंदू धर्मात ज्या पाच देवतांची पूजा प्रामुख्याने रुढ आणि लोकप्रिय झाली , त्यात गणपतीचे स्थान फार महत्त्वाचे आहे . त्याची पूजा विघ्नहर्ता या नात्याने इतर कोणत्याही देवतांच्या उपासनेत प्रारंभी केली जाते , यावरून हे सहज लक्षात येते .
जीवनातील यशाचे मूर्त प्रतिक म्हणजे श्रीगणेश . शिवगणांचा अधिपती या अर्थाने या देवाचे गणपती हे नाव अन्वर्थक आहे . गणपतीविषयीच्या प्रमुख संस्कृत ग्रंथात गणेशतापिनी किंवा वरदा पूर्व आणि उत्तर तापिनी उपनिषदे , गणेश उपनिषद अथवा गणपती अथर्वशीर्ष आणि हेरम्ब उपनिषद , तसेच शिवपुराण , स्कन्दपुराण , गणेशपुराण , मुद्गलपुराण , ब्रह्मवैवर्त पुराणातील गणेश खंड , भविष्य पुराणातील ब्राह्म खंड यांचा निर्देश करावा लागेल . गणपतीची पूजा किती प्राचीन आहे याबद्दल नक्की निर्णय देणे कठीण आहे . वैदिक युगामध्ये सुमारे आठ हजार वर्षांपूर्वी गणपतीची कल्पना साधारणपणे मिळते . गणपती हे नाव वैदिक वाङ्मयात निर्दिष्ट आहे . त्यापूर्वी जी द्रविड संस्कृती भारतात होती , त्या संस्कृतीची देवता गणपती होती . ती आर्यांनी पुढे आपली मानली , असे एक मत आहे . काही असले तरी सुमारे २००० वर्षांपासून गणपतीची पूजा भारतात चालत आली असावी . पण आता गणपतीचा जो आकार आपण पाहतो तोच पूर्वी होता , असे म्हणता येणे कठीण आहे . आपल्या देशात सर्व प्रचलित संप्रदायांचा उगम ऋग्वेदात शोधण्याची प्रथा आहे . यादृष्टीने वेद काळात गणपतीचा उल्लेख कोठे आहे , वैदीक ऋषी गणपतीची पूजा करीत होते का त्याचा शोध घ्यायला हवा .
वेदकालीन गणपतीनिर्देश
गणपती या शब्दाचा स्पष्ट उल्लेख ज्यामध्ये आहे , असे ऋग्वेदाचे प्रसिद्ध सूक्त म्हणजे , गणानां त्वा गणपती हवामहे ... असे आरंभ असलेले दुसऱ्या मंडलातील २३ वे , १९ ऋचा असलेले सूक्त . या सूक्ताचे ऋषी गृत्समद , भार्गव , शौनक आणि १ , ५ , ९ , ११ , १७ , १९ या ऋचांची देवता बृहस्पती तर उरलेल्या ऋचांची देवता बृहस्पती असा स्पष्ट निर्देश संहितेत आहे . म्हणजे बृहस्पती या देवतेची स्तुती गात असताना , त्या देवाचा उल्लेख गणपती असा केलेला दिसतो . म्हणजे ऋग्वेद काळात गणपतीची बृहस्पती किंवा ब्रह्मणस्पति रुपाने पूजा होत होती , असे अनुमान करावे लागेल .
ऋग्वेदात बृहस्पती ही ज्ञानाची देवता असून ११ सुक्तात त्याला स्तुतिसुमने वाहिलेली आहेत . त्याच्याबरोबर नेहमी गाणारे गण असतात . म्हणून त्याला गणांचा पती म्हणतात . वैदिक वाङ्मयात गण हा शब्द लोकांच्या , देवतांच्या किंवा मंत्राच्या समूहाला उद्देशून वापरलेला दिसतो .
गणपती या शब्दाचा सामान्य नामासारखा उपयोग केलेला दिसतो . गणांचे आणि समूहाचे अनेक नायक असत , त्यांना गणपती म्हणत . विनायकांची मात्र दुष्ट दैवत म्हणून प्रथम प्रसिद्धी असावी . गणपती आणि विनायक संख्येने पुष्कळ होते . ते सर्वत्र संचार करीत . विनायक रुद्राप्रमाणे स्वभावाने भयंकर असला तरी त्याला संतुष्ट केले असता , तो सुखकर्ता होऊ शकतो . ख्रिस्ताब्दापूर्वीच विनायक हा श्रद्धाविषय झाला असावा , परंतु , गणपती आणि विनायक म्हणजे एकच ही कल्पना मात्र फार कालांतराने रुढ झाली असावी .
गणपती - उपनिषदे
जुन्या उपनिषदांची समाजातील प्रतिष्ठा लक्षात घेऊन गणपती संप्रदायाच्या अनुयायांनीही गणपती बद्दल जुन्या उपनिषदांच्या धर्तीवर उपनिषदे रचली आणि आपल्या संप्रदायाला श्रृतिमान्यता आहे , असे दाखवण्याचा प्रयत्न केला . याच दृष्टीने अत्यंत प्रसिद्ध अशा सूर्य गायत्रीप्रमाणे गणेशगायत्रीची रचना झाली . गणेशाची हजार , १०८ आणि १२ नावे कल्पिण्यात आली आहेत . गणपतीचे अथर्वशीर्ष रचण्यात आले . पूजेचे तंत्र तयार झाले . मानसपूजा , तेत्रे रचण्याच आली . गणपतीच्या पूजेने आणि आराधनाने मिळणाऱ्या फलांची यादी प्रस्तृत करण्यात आली . तंत्रशास्त्राचा आणि योगमार्गाचा अवलंब करून , गणपतीचे तांत्रिक स्वरुप , बीजमंत्र तसेच मालामंत्र , सहाअक्षरी , अष्टाक्षरी वगैरे मंत्र तयार करण्यात आले . विनायक यंत्र आणि गणेशयाग यांचीही कल्पना नक्की करण्यात आली . या सर्व प्रचलित लोकश्रद्धेला प्रतिष्ठा देण्यासाठी आथर्वण ऋषींनी जुन्या नव्यांची सांगड घालणारी नवीन उपनिषदे रचली . त्यात मुळातील एकात्मवाद कायम ठेवला आणि सगुण व निर्गुण स्वरुपांचा सुंदर संगम या उपनिषदात वर्णिला . अनेकी सदा एक देवासी पाहे ... या तत्त्वाप्रमाणे गणपतीच्या सगुण रुपाचे उदात्तीकरण ओमकाररुपात आणि बर्यायात परब्रह्मरुपात करण्याचा प्रयत्न या उपनिषदात केलेला आढळतो . त्यामुळे गणपतीमूर्तीवरही अनेक पारमार्थिक रुपके आरोपित करण्यात आलेली दिसतात . गणपतीच्या स्तुतीपर चार उपनिषदे आहेत . ती म्हणजे गणपत्युपनिषद ( याचेच सर्वश्रृत नाव गणपती अथर्वशीर्ष असे आहे .) हेरम्बोपनिषद आणि वरदा पूर्व आणि उत्तरतापिनी उपनिषदे . वरद - पूर्वोत्तर उपनिषदांचेच दुसरे नाव गणेश पूर्वोत्तरतापिनी असे आहे .
गणपती अथर्वशीर्षाचा रचयिता गणक नावाचा ऋषि आहे . हेरब्म उपनिषद शंकरांनी गौरीला सांगितले . तर वरदा पूर्व आणि उत्तरतापिनी प्रजापति , याज्ञवल्क्य आणि रुद्र यांनी निवेदन केली आहे . ही सर्व उपनिषदे अथर्ववेदाशी निगडीत आहेत .
गणेशपुराण
गणेशपुराणाला गणपती संप्रदायात फार मोठे स्थान आहे . त्यात गणपतीच्या स्तुतीपर अनेक कथा असून गणपतीने कोड बरे केल्याचा उल्लेख आहे . त्यात गणपतीच्या संप्रदायाची आणि पूजाविधीचीही सविस्तर माहिती आहे . गणपतीच्या हजार नावांचाही निर्देश आहे .
सिंदूर नावाच्या असुराने गणपतीला नर्मदा नदीत फेकून दिले . पुढे गणपतीने सिंदुरासुराचा वध केला , म्हणून त्या रक्ताने नर्मदेचे पाणी लाल झाले . नर्मदेतील रक्तवर्ण गोट्यांची - दगडांची नर्मदे गणपती म्हणून अद्याप पूजा केली जाते . घृष्णेश्वराजवळील सिंधुरवाड येथे सिंधुरासुराचे सुवासिक रक्त अंगाला माखून गणपतीने अवतार कार्य संपवले , असा उल्लेख गणेशपुराणात सापडतो . म्हणून गणपतीच्या पूजेत शेंदूर गणेशाला प्रिय , असे मानण्यात येऊ लागले .
गृत्समद , वरेण्य आणि मुग्दल हे गणपतीचे थोर भक्त . गणेशाने आपली हजार नावे शिवाला आणि गणेशगीताला वरेण्याला सांगितली . गणपतीची जयंती वैशाख पौर्णिमा , ज्येष्ठ , भाद्रपद किंवा माघ महिन्याच्या शुक्ल चतुर्थीला साजरी होते . रिद्धी आणि सिद्धी या त्याच्या दोन पत्नी . गणपतीची बारा नावे प्रसिद्ध आहेत . ती अशी - सुमुख , एकदन्त , कपिल , गजकर्णक , लम्बोदर , विकट , विघ्ननाश , गणाधिप , धूम्रकेतू , गणाध्यक्ष , भालचंद्र आणि गजानन . गणपती म्हणजे प्रणवाचे मूर्त स्वरूप त्याची पूजा , म्हणजे परब्रह्माची पूजा .
गणपतीचा प्रत्येक युगात अवतार होता आणि त्या त्या युगात तो भिन्न भिन्न नावांनी ख्यात आहे . कृतयुगात तो कश्यपपुत्र विनायक असून त्याला दहा हात होते . त्यावेळी त्याचे वाहन सिंह होते . अंगकांती तेजस्वी होती . त्यावेळी त्याने देवांतक आणि नरांतक या असुरांचा संहार केला . त्रेता युगात तो शिवपुत्र असून मयूरेश्वर या नावाने प्रसिद्ध झाला . या अवतारात त्याला सहा हात होते . अंगकांती शुभ्र होती . तो त्यावेळी मोरावर बसत असे . या युगात सिंधु नावाचा दैत्याचा त्याने नाश केला . द्वापार युगातही तो शिवपुत्र असून या गणेशाची गजानन म्हणून प्रसिद्धी झाली . त्यावेळी त्याची अंगकांती लाल होती . त्याला चार हात होते आणि त्याचं वाहन उंदीर होते . त्या युगात सिंदुराचा वध करून वरेण्याला त्याने गणेशगीता सांगितली . कलियुगात धुम्रकेतू या नावाने त्याची प्रसिद्धी होईल ; अंगकांती धुम्रवर्ण असून त्याला दोन हात असतील , त्यावेळी त्याचे वाहन अश्व असेल .
परब्रह्मरुप गणेशाच्या स्वरुपाचे सत्यज्ञान ध्यानानेच होऊ शकते . परंतु त्याच्या मूर्तीची मनोभावाने पूजा करूनही त्याचा अनुराग्रह होतो . मुग्दलपुराण हा गणपती संप्रदायातील थोडाफार अर्वाचीन ग्रंथ . त्यात गणपतीच्या बत्तीस प्रकारच्या मूर्तींची वर्णने आहेत . स्कंदपुराणात तो विघ्नहर्ता व सुखकर्ता , असे त्याचे वर्णन आहे . त्याच पुराणात आपल्या अंगाच्या सुगंधी उटण्यापासून पार्वतीने गणेशाची निर्मिती केली , असा निर्देश आहे . ब्रह्मवैवर्त पुराणाच्या गणेशखंडात गणपतीच्या जन्माविषयी व त्याच्या गजमुखाविषयी बऱ्याच भिन्न भिन्न कथा दिलेल्या आहेत . गणेश हा शिवपार्वतीचा मुलगा असला तरी त्याचा मानवासारखा आईच्या पोटातून जन्म झाल्याचे वर्णन नाही . त्यादृष्टीने तो अयोनिज आहे . शनीच्या दृष्टीपातामुळे गणपतीचे डोके गळून पडले , तेव्हा शंकराने त्या जागी हत्तीचे डोके बसवले . भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीखेरीज इतर कोणत्याही दिवशी तुळशीची पाने गणपतीच्या पूजेत वापरत नाही . पद्मपुराणात सृष्टीखंडात गणपतीची बारा प्रमुख नावे सांगितली आहेत . ती अशी - गणपति , विघ्नराज , लम्बतुण्ड , गजानन , दवमातूर , हेरंब , एकदन्त , गणाधिप , विनायक , चारुकर्ण , पशुपाल आणि भवात्मज .
डॉ . भांडारकरांच्या मते कोणत्याही गुप्तकालीन शिलालेखात गणपतीच्या नावाचा उल्लेख सापडत नाही . इसवीसन ८६२मधील पटियाला ( जोधपूर ) येथील शिलासासनातील स्तंभावर गणपतीचे स्तोत्र आहे . या स्तंभाच्या वरच्या बाजूला पाठीला पाठ लावून चारीकडे तोंड करून बसलेल्या चार गणपतीमूर्ती आहेत . इसवीसनाच्या आठव्या किंवा नवव्या शतकात नेपाळ व तिबेटमध्येही गणेशाची आराधना प्रचलित होती , असे दिसते . इसवीसन ६००च्या उत्तरार्धात शंकराचार्यांच्या काळी आपल्या देशात गाणपत्य पंत प्रबळ होता . शंकराचार्य पुरस्कृत पंचायतन पूजेत गणपतीला यामुळेच मानाचे स्थान मिळाले . इसवीसन पहिल्या शतकातील हाल सातवाहन आपल्या गाथासप्तशतीत गणाधिपती ( गमाहि वई ) असे गणपतीचे स्तवन करतो . शिल्पशास्त्रज्ञांच्या मते बूमार येथील शक्ती गणपती आणि मथुरा येथील स्थानक गणपती वगैरे प्राचीन शिल्पे इसवीसन ५०० ते ६०० या कालखंडातील आहेत . तेथून पुढे गजमुख , पुरुषाकृती वगैरे आकार स्पष्ट झाला . वेरुळच्या लेण्यात काल , कालि आणि सप्तमातृका किंवा शक्तींच्या मूर्ती आहेत . त्याचप्रमाणे तेथे गणपतीची आज आपण पाहतो , ती गजमुखाकृती रुढ झाली असावी , असे दिसते . महाकवी भवभूती यानेही आपल्या मालती माधव नाटकाच्या नांदीत गजमुखाचा निर्देश केला आहे . इसवीसन ८३२च्या एका शिलालेखात विनायकाची सुरुवातीच्या वाक्यात स्तुती केलेली आढळते .
पुराण हिंदूधर्मात ब्रह्मा , विष्णु आणि शिव या त्रिमूर्तींचे फार मोठे स्थान होते . त्यांच्या स्तुतीपर प्रत्येकी सहा पुराणेही आहेत . परंतु कालांतराने ब्रह्मदेवाची पूजा किंवा संप्रदाय भारतात लोप पावला , असे दिसते . ब्रह्मदेवाचा संप्रदाय नष्ट झाला , तरी विष्णू आणि शिव यांच्याएवढेच महत्त्व मिळवून गणपती संप्रदाय मात्र भारतात दृढमूल झाला , एवढे मात्र सत्य आहे .
( संदर्भ : श्रीगणेश कोश )
मत्सरासुराचा नाश ’ मदासुराचा नाश
आहेत. चारही मस्तकांवर मिळून एकच मुकुट आहे. 
आहे. 
मूर्तीसमवेत चंद्र, सूर्य आणि नवग्रहांच्या प्रतिमा आहेत. कुंग हिस्वेनमधील मूर्तीच्या उजव्या हातात कमळ असून डाव्या हातात चिंतामणी आहे. चीनमध्ये गणेशाची उपासना केली जात होती याचे अनेक पुरावे आजही सापडतात.